(राजर्षी शाहू महाराज जयंती विशेष लेख)
अहिल्या नगर प्रतिनिधी:-छत्रपती राजर्षी शाहू महाराज यांची जयंती हा केवळ एक उत्सव नाही, तर सामाजिक समतेचा आणि मानवी अधिकारांचा ठळक संदेश देणारा प्रेरणादायी दिवस आहे. त्यांच्या दूरदृष्टी, कृतीशील नेतृत्व आणि धाडसी निर्णयांमुळेच भारतातील दलित, शोषित, वंचित समाजाला मानाचे आणि सन्मानाचे जीवन जगण्याची दिशा मिळाली. आजच्या पिढीसाठी त्यांचे विचार हे दीपस्तंभासारखे आहेत, असे मत बौद्धाचार्य अण्णासाहेब गायकवाड, भारतीय बौद्ध महासभेच्या वतीने या जयंतीदिनी मांडत आहे.
शाहू महाराजांचा समाजदृष्टिकोन – केवळ शासक नव्हे, लोकनायक म्हणून होता.शाहू महाराजांचा लोकहितवादी दृष्टिकोन हा त्या काळातील परंपरावादी राजवटींना आव्हान देणारा होता. त्यांनी शासन म्हणजे केवळ सत्तेचे साधन नसून, ते सामाजिक बदलाचे साधन असावे असा दृष्टिकोन स्वीकारला. विशेषतः दलित समाजासाठी त्यांनी जे काही केले, ते त्या काळात क्रांतिकारक होते.
शिक्षण आणि आरक्षण — आत्मोद्धाराची साधने
1902 मध्ये त्यांनी आपल्या कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी आरक्षण लागू केले. ते फक्त आकड्यांचे आरक्षण नव्हते, तर दलितांना शिक्षण, नोकरी आणि आत्मसन्मान देणारे एक सशक्त हक्कपत्र होते. त्यांनी अनेक वसतिगृहांची स्थापना केली. शिक्षण हीच खऱ्या परिवर्तनाची चावी आहे हे त्यांना ठाऊक होते. बाबासाहेब आंबेडकरांना परदेशी शिक्षणासाठी पाठवण्यामागे ही शाहू महाराजांचं द्रष्टेपण होतं. त्यांनी केवळ व्यक्तीला नव्हे, तर एका समाजाला उभं करण्यासाठी मदत केली होती.
“मी जाती पाहून नाही, पात्रता पाहून नोकऱ्या देतो”
शाहू महाराजांवर टीका करताना एका अभ्यंकर नावाच्या व्यक्तीने त्यांच्यावर जातीपातीवर आधारित नोकऱ्या देण्याचा आरोप केला होता. यावर त्यांनी जे उत्तर दिलं ते आजही दलित समाजाच्या आत्मभानाला जागं करतं. त्यांनी म्हटलं होतं, “मी जाती पाहून नाही, पात्रता पाहून नोकऱ्या देतो.” ही केवळ एक प्रतिक्रिया नव्हे, तर जातिनिर्मूलनाची सशक्त भूमिका होती.समतेची मूल्ये म्हणजे बुद्ध आणि शाहू महाराज होय.बौद्ध विचारधारेतील करुणा, समता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांचा प्रभाव शाहू महाराजांच्या कार्यात दिसून येतो. त्यांनी अस्पृश्यता नष्ट करण्यासाठी मंदिरे, जलस्रोत, सार्वजनिक स्थळे सर्वांसाठी खुली केली. आजही त्यांच्या विचारांचा आधार घेऊन आपण नव्या सामाजिक व्यवस्थेची उभारणी करू शकतो असे प्रतिपादन बौ. गायकवाड यांनी केले.आजच्या लढ्याला शाहू विचारांची गरज आहे.आजही दलित समाजाला शिक्षण, रोजगार, सन्मान आणि सुरक्षेसाठी संघर्ष करावा लागत आहे. अशा वेळी शाहू महाराजांचे विचार — म्हणजे सामाजिक न्याय, समान संधी, आणि सर्वासाठी आत्मसन्मान — हे मार्गदर्शन करणारे आहेत. त्यांच्या जयंतीदिनी आपण केवळ त्यांचे स्मरण न करता, त्यांच्या विचारांना कृतीत उतरवणारी पुढची पिढी घडवली पाहिजे.
( बौद्धाचार्य अण्णासाहेब गायकवाड,भा.बौ. म)
