पुढील क्रांती ही ‘Self-Governance’ म्हणजेच स्वतःच्या मनावर शासन करणारी!हेल्पलाईनचे अध्यक्ष ज्येष्ठ विधीज्ञ ॲड. कारभारी गवळी
अहिल्यानगर : भारताने आपल्या इतिहासात अनेक परिवर्तनकारी क्रांत्या अनुभवल्या आहेत—स्वातंत्र्यक्रांती, हरितक्रांती, श्वेतक्रांती, तसेच तांत्रिक क्रांती. या सर्व क्रांतींनी देशाच्या विकासाला वेग दिला आणि समाजाला नवी दिशा दिली. मात्र आजच्या काळात देशासमोर उभे असलेले प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचे आणि सूक्ष्म स्वरूपाचे आहेत. भ्रष्टाचार, जातीय विभाजन, पर्यावरणाचा ऱ्हास, नैतिक अधोगती आणि सामाजिक अविश्वास यांसारख्या समस्या केवळ बाह्य व्यवस्थेतील दोष नसून त्या मानवी मनातील विचारसरणी व साठवलेल्या माहितीचे परिणाम आहेत.यामुळेच भारताची पुढील क्रांती रस्त्यावर नव्हे, तर मेंदूत घडणे अपरिहार्य आहे, असे प्रतिपादन पीपल्स हेल्पलाईनचे अध्यक्ष ज्येष्ठ विधीज्ञ ॲड. कारभारी गवळी यांनी केले आहे.
ते म्हणाले की, भारताने राजकीय स्वातंत्र्य मिळवले असले तरी मानसिक स्वातंत्र्य पूर्णपणे प्राप्त झाले आहे का, हा गंभीर प्रश्न आहे. समाजात आजही अंधश्रद्धा, जातीय अहंकार, पूर्वग्रह आणि स्वार्थी मानसिकता मोठ्या प्रमाणात आढळते. जात ही रक्तात नसते; ती मनातील दीर्घकालीन स्मृतीत असते. त्यामुळे केवळ कायदे बदलून समाजात संपूर्ण परिवर्तन घडत नाही. विचारांमध्ये बदल झाला तरच व्यवस्था बदलते.
याकरिता आत्मशासनाची गरज असून, ॲड. गवळी यांच्या मते, पुढील क्रांती ही ‘Self-Governance’ म्हणजेच स्वतःच्या मनावर शासन करण्याची क्रांती असेल. ही क्रांती मोर्चे, घोषणा किंवा हिंसक आंदोलनांतून घडणार नाही; ती चिंतन, शिक्षण, संवाद आणि आत्मपरीक्षणातून घडेल. शिक्षक, विद्यार्थी, न्यायव्यवस्था, प्रशासन आणि सर्वसामान्य नागरिकांनी आपल्या मनातील पूर्वग्रह तपासणे आवश्यक आहे.
ज्ञानाची एकात्मता आवश्यक असताना आजच्या युगात ज्ञानाचे विभाजन झाले आहे—विज्ञान, तत्त्वज्ञान, धर्म आणि राजकारण या क्षेत्रांकडे स्वतंत्रपणे पाहिले जाते. मात्र समाजातील प्रश्न एकात्मिक स्वरूपाचे असल्यामुळे तर्क, नैतिकता, विज्ञान, पर्यावरण-जाणीव आणि मानवतावादी मूल्यांचा समन्वय आवश्यक आहे. शिक्षण हे केवळ माहिती देणारे नसून विचारशक्ती जागृत करणारे असले पाहिजे, असेही त्यांनी नमूद केले.
ॲड.गवळी पुढे म्हणाले की,ब्रेन ड्रेन नव्हे, ब्रेन गेनची गरज आहे. आज आपण ‘ब्रेन ड्रेन’बद्दल बोलतो, म्हणजे प्रतिभावान लोक परदेशात जातात. परंतु खरा ब्रेन ड्रेन तेव्हा घडतो, जेव्हा सुशिक्षित व्यक्ती विवेक गमावते. शिक्षण असूनही समाजहिताची जाणीव नसल्यास ती बौद्धिक हानी ठरते. ‘ब्रेन गेन’ म्हणजे केवळ नवीन माहिती मिळवणे नव्हे; तर चुकीच्या विचारसरणीचे परिमार्जन करून तर्काधिष्ठित आणि मानवतावादी मूल्यांची स्थापना करणे होय.
समता आणि पर्यावरण संवर्धन ही आता काळाची गरज असून जात, धर्म आणि भाषेच्या आधारावर होणारे विभाजन कमी करण्यासाठी मानसिक परिवर्तन आवश्यक आहे. समानतेचा विचार कायद्यात असला तरी तो मनातही रुजला पाहिजे. तसेच पर्यावरणाचा ऱ्हास केवळ औद्योगिक कारणांमुळे होत नाही; मानवी लोभ आणि उपभोगवादी वृत्तीही त्यासाठी जबाबदार आहे. त्यामुळे निसर्गाशी सुसंगत जीवनपद्धती स्वीकारण्यासाठी आता मनातील विचार बदलणे गरजेचे आहे. याकरिता पीपल्स हेल्पलाईनचे कार्यकर्ते अशोक सब्बल, अनिल घाट विसावे प्रकाश थोरात, संजय देवडे, संदीप पवार, ओम कदम, ॲड.भास्कर वडावकर अशोक भोसले,ॲड.आमित थोरात आनंद राठोड, आनंदा आढाव , शाहीर कान्हूसुंबे, सावकारी शोषणाविरुद्ध जन आंदोलनाचे नेते यमनाजी म्हस्के, पन्नालाल लसगरे प्रयत्नशील आहेत.
आता भारताची पुढील क्रांती ही शांत, परंतु प्रभावी असेल. ती घोषणा किंवा आंदोलनांमधून नव्हे, तर चिंतन, विवेक आणि सजगतेतून घडेल. जेव्हा प्रत्येक नागरिक आपल्या विचारांची तपासणी करून मानवतेला प्राधान्य देईल, तेव्हा समाजात खरे परिवर्तन घडेल. आणि त्या दिवशी भारताची क्रांती रस्त्यावर नव्हे, तर मेंदूत घडलेली असेल, असे ॲड. कारभारी गवळी यांनी स्पष्ट केले.
