महिला दिनाचे खरे तत्त्वज्ञान : माहिती, चेतना आणि स्त्री स्वातंत्र्याचा विज्ञानाधिष्ठित मार्ग – ॲड.कारभारी गवळी यांचे प्रतिपादन
अहिल्यानगर / प्रतिनिधी : ८ मार्च हा दिवस जगभर आंतरराष्ट्रीय महिला दिन म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी स्त्रियांच्या समानतेबद्दल, अधिकारांबद्दल आणि सन्मानाबद्दल विविध स्तरांवर चर्चा केली जाते. अनेक देशांमध्ये स्त्रियांच्या हक्कांसाठी कायदे करण्यात आले, शिक्षणाच्या संधी वाढवण्यात आल्या आणि सामाजिक न्यायासाठी विविध चळवळी उभ्या राहिल्या. मात्र या सर्व प्रयत्नांनंतरही समाजातील अनेक ठिकाणी स्त्रियांवरील अन्याय, भेदभाव आणि दुय्यम वागणूक पूर्णपणे संपलेली नाही.
पीपल्स हेल्पलाईनचे अध्यक्ष व ज्येष्ठ विधीज्ञ ॲड. कारभारी गवळी यांनी महिला दिनाच्या निमित्ताने व्यक्त केलेल्या विचारांमध्ये स्त्री स्वातंत्र्याचा प्रश्न केवळ सामाजिक किंवा आर्थिक नाही, तर तो मानवी मनातील माहिती, चेतना आणि निर्णय प्रक्रियेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
ॲड. गवळी यांच्या मते, मानवी समाजात दोन प्रकारची माहिती अस्तित्वात असते — Genetic Information (अनुवंशिक माहिती) आणि Non-Genetic Information (अननुवंशिक माहिती). Genetic माहिती ही डीएनएद्वारे पुढील पिढीकडे जाते. परंतु समाजातील बहुतेक विचार, परंपरा, श्रद्धा, संस्कार आणि सामाजिक नियम हे Non-Genetic Information च्या स्वरूपात तयार होतात आणि पिढ्यान्पिढ्या संस्कृतीत साठत जातात.
स्त्री-पुरुष असमानतेची अनेक कारणे ही जैविक नसून या Non-Genetic माहितीमध्ये दडलेली आहेत. समाजात दीर्घकाळ अशा संकल्पना निर्माण झाल्या की स्त्रीने पुरुषावर अवलंबून राहावे, निर्णय घेण्याचा अधिकार पुरुषांकडे असावा आणि स्त्रीचे स्थान घरापुरते मर्यादित असावे. या संकल्पना निसर्गनिर्मित नसून सामाजिक माहितीच्या रूपात टिकून राहिल्या.
ॲड. गवळी पुढे सांगतात की, जेव्हा व्यक्ती किंवा समाज विचारपूर्वक निर्णय घेत नाही आणि जुन्या माहितीवरच चालतो, तेव्हा ती अवस्था Subconscio Governance म्हणता येते. या अवस्थेत परंपरांचे परीक्षण होत नाही, चुकीच्या समजुती कायम राहतात आणि सामाजिक अन्यायालाही स्वाभाविक मानले जाते. इतिहासात अनेक स्त्रिया शिक्षणाचा अभाव, आर्थिक स्वावलंबनाचा अभाव आणि कठोर सामाजिक परंपरांमुळे या अवचेतन सामाजिक शासनाखाली राहिल्या.
मानवी जीवनातील निर्णय प्रक्रिया साधारणपणे चार टप्प्यांत घडते — माहिती मिळवणे, माहितीचे विश्लेषण करणे, योग्य अर्थ समजून घेणे आणि निर्णय घेऊन कृती करणे. जर ही प्रक्रिया सजग चेतनेने केली गेली, तर ती RECONSCIO Governance ठरते; परंतु ती अंध परंपरेवर आधारित असेल तर ती Subconscio शासन बनते, असेही ॲड. गवळी यांनी स्पष्ट केले.
स्त्री स्वातंत्र्याचा खरा मार्ग केवळ बाह्य सुधारणा किंवा कायद्यांमध्ये नसून चेतनेच्या परिवर्तनात आहे. समाजात प्रचलित असलेल्या चुकीच्या Non-Genetic माहितीचे परीक्षण करणे, स्त्रीला दुय्यम स्थान देणारे विचार बदलणे, विज्ञान, तर्क आणि अनुभव यांचा समन्वय करणे आणि सजग निर्णय प्रक्रिया स्वीकारणे या पायऱ्या अत्यंत आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
निसर्गाच्या दृष्टीने स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील फरक मुख्यतः जैविक कार्यांपुरता मर्यादित आहे. निसर्गाने स्त्रीला दुय्यम स्थान दिलेले नाही. उलट स्त्रीमध्ये सहनशक्ती, जीवन निर्माण करण्याची क्षमता, भावनिक संवेदनशीलता आणि सामाजिक समन्वयाची क्षमता अत्यंत प्रबळ आहे. त्यामुळे स्त्रीचे दुय्यम स्थान हे निसर्गाचे नसून मानवाने निर्माण केलेल्या सामाजिक माहितीचे परिणाम असल्याचे ॲड. गवळी यांनी सांगितले.
कायदे आणि सामाजिक सुधारणा आवश्यक असल्या तरी त्या पुरेशा ठरत नाहीत. कारण बाह्य सुधारणा व्यक्तीच्या चेतनेत मूलभूत परिवर्तन घडवू शकत नाहीत. खरे परिवर्तन तेव्हाच घडते जेव्हा स्त्री स्वतः विचार करते, माहितीचे परीक्षण करते आणि स्वतःच्या जीवनाचे निर्णय सजग चेतनेने घेते. हीच अवस्था RECONSCIO Governance असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
महिला दिनाचा खरा संदेश केवळ समानतेची मागणी नसून चेतनेचे जागरण आहे. स्त्रिया जेव्हा चुकीच्या सामाजिक माहितीपासून मुक्त होतील, ज्ञानाचा समन्वय साधतील आणि सजग चेतनेने स्वतःच्या जीवनाचे शासन करतील, तेव्हा स्त्री स्वातंत्र्याचा खरा मार्ग खुला होईल, असे प्रतिपादन ॲड. कारभारी गवळी यांनी केले.
