चेतनेचे दोन आयाम : आनंद चेतना आणि ज्ञान चेतना आणि कार्यक्षमता यांचा समन्वय पीपल्स हेल्पलाईनचे अध्यक्ष ज्येष्ठ विधीज्ञ ॲड. कारभारी गवळी यांचे मत
पुणे : मानवी सभ्यतेच्या इतिहासात चेतना (Consciousness) या संकल्पनेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. अनेक ऋषी-मुनी, तत्त्वज्ञ आणि आध्यात्मिक परंपरांनी चेतनेचा शोध घेतला आहे. परंतु चेतनेचे स्वरूप समजून घेताना तिचे दोन महत्त्वाचे आयाम लक्षात येतात — आनंद चेतना (Bliss Consciousness) आणि ज्ञान चेतना (Knowledge Consciousness). या दोन्हींचा योग्य समन्वय कार्यक्षमता (Working Capacity) सोबत झाला तरच मानव समाजात खरे आणि शाश्वत परिवर्तन घडू शकते, असे मत पीपल्स हेल्पलाईनचे अध्यक्ष ज्येष्ठ विधीज्ञ ॲड. कारभारी गवळी यांनी व्यक्त केले.
ॲड. गवळी म्हणाले की, जेव्हा चेतना कार्यक्षमतेशी थेट संबंध ठेवत नाही, तेव्हा मनुष्य आनंद चेतनेच्या अवस्थेत जातो. या अवस्थेत मन शांत होते, विचारांची गती मंदावते आणि व्यक्तीला संपूर्ण विश्वाशी एकात्मतेची अनुभूती मिळते. अंतर्मनातील शांतता, करुणा, प्रेमभावना आणि अहंकाराचा लोप ही या अवस्थेची वैशिष्ट्ये मानली जातात. प्राचीन भारतातील अनेक ऋषी-मुनी आणि संतांनी ध्यान, समाधी आणि आत्मचिंतनाच्या माध्यमातून ही अवस्था अनुभवली. त्यांच्या विचारांत समता, करुणा आणि आध्यात्मिक उंची दिसून येते. मात्र आनंद चेतना मुख्यतः अनुभवावर आधारित असल्यामुळे भौतिक जगातील गुंतागुंतीच्या समस्यांचे समाधान करण्यासाठी ती एकटी पुरेशी ठरत नाही.
त्यांच्या मते चेतनेचा दुसरा महत्त्वाचा आयाम म्हणजे ज्ञान चेतना. या अवस्थेत चेतना केवळ अनुभव घेऊन थांबत नाही, तर माहितीचे विश्लेषण, समन्वय आणि प्रक्रिया करते. विज्ञान, तत्त्वज्ञान, तर्क, अनुभव आणि निरीक्षण यांचा एकत्रित विचार केल्यावर समन्वित ज्ञान (Integrated Knowledge) निर्माण होते. यालाच “इंटिग्रेटेड नॉलेज थिअरी” (IKT) असे म्हणता येते. ज्ञान चेतना मनुष्याला विवेक, तर्कशक्ती आणि समस्यांचे वैज्ञानिक समाधान करण्याची क्षमता देते. त्यामुळे व्यक्ती केवळ विचारवंत न राहता समाजहितासाठी निर्णय घेणारा सुज्ञ नागरिक बनतो.
ॲड. गवळी यांनी पुढे स्पष्ट केले की, चेतना कितीही उंच असली तरी कार्यक्षमता नसेल तर समाजात परिवर्तन घडत नाही. म्हणूनच चेतनेला कार्यक्षमता (Working Capacity) सोबत जोडणे अत्यावश्यक आहे. कार्यक्षमता म्हणजे मानवी श्रम, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापन क्षमता आणि संघटनात्मक कृती. जेव्हा ज्ञान चेतना आणि कार्यक्षमता एकत्र येतात तेव्हा समाजात प्रत्यक्ष विकास घडतो. जलसंधारण, धरणांची निर्मिती, पर्यावरण संरक्षण, जंगलांचे संवर्धन किंवा आधुनिक तंत्रज्ञानाची अंमलबजावणी यांसारखी कामे केवळ आध्यात्मिक अनुभूतीने होत नाहीत; त्यासाठी ज्ञान, विज्ञान आणि प्रत्यक्ष कृती आवश्यक असते.
भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या संदर्भात बोलताना ॲड. गवळी म्हणाले की, प्राचीन भारतात अनेक महान तत्त्वज्ञ झाले. त्यांनी आत्मज्ञान, मोक्ष आणि अद्वैत यांसारख्या संकल्पनांचा सखोल अभ्यास केला. मात्र त्यांचे लक्ष मुख्यतः आध्यात्मिक अनुभूतीवर केंद्रित होते. परिणामी ध्यान आणि समाधीची समृद्ध परंपरा निर्माण झाली, पण समाजातील भौतिक आणि पर्यावरणीय समस्यांचे वैज्ञानिक व्यवस्थापन या तत्त्वज्ञानात तुलनेने कमी आढळते.
आजच्या काळात मानवजातीसमोर हवामान बदल, पाण्याची टंचाई, जंगलांची नासधूस, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि सामाजिक विषमता यांसारख्या गंभीर समस्या उभ्या आहेत. या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी केवळ आध्यात्मिक अनुभव किंवा केवळ विज्ञान पुरेसे नाही. आनंद चेतना, ज्ञान चेतना आणि कार्यक्षमता या तिन्हींचा समन्वय आवश्यक आहे.
त्यांच्या मते मानवी विकासाची खरी दिशा अशी असावी की आनंद चेतना मानवाला करुणा आणि अंतर्मनाची शांतता देईल, ज्ञान चेतना विवेक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन देईल, तर कार्यक्षमता त्या विचारांना प्रत्यक्ष कृतीत उतरवेल. या त्रिसूत्रीमुळे मानव अधिक संवेदनशील, सुज्ञ आणि जबाबदार नागरिक बनू शकतो.
निष्कर्ष
मानवी चेतनेचे दोन महत्त्वाचे आयाम — आनंद चेतना आणि ज्ञान चेतना — हे एकमेकांचे विरोधी नसून परस्परपूरक आहेत. परंतु त्यांना कार्यक्षमतेची जोड मिळाली तरच मानव समाज आणि निसर्गाचे खरे कल्याण शक्य होते. त्यामुळे आधुनिक मानवाने केवळ ध्यान किंवा केवळ विज्ञान यांपैकी एकावर भर न देता समन्वित ज्ञान, जागृत चेतना आणि सक्रिय कृती या तिन्हींचा मार्ग स्वीकारणे आवश्यक आहे. याच मार्गाने मानवजात अधिक शहाणी, अधिक संवेदनशील आणि अधिक जबाबदार सभ्यता घडवू शकते, असे मत ॲड. कारभारी गवळी यांनी व्यक्त केले.
